Je sluit een overeenkomst, maar later blijkt dat er iets mis is met de afspraak. Is die overeenkomst dan automatisch ongeldig, of moet je zelf actie ondernemen om eronderuit te komen? Het recht kent hiervoor twee begrippen: nietig en vernietigbaar.
Wat is het verschil tussen nietig en vernietigbaar?
Het verschil tussen nietig en vernietigbaar zit in het moment waarop een overeenkomst ongeldig wordt. Een nietige overeenkomst is vanaf het begin ongeldig. Een vernietigbare overeenkomst is geldig totdat de beschermde partij de vernietiging inroept
Dat verschil heeft praktische gevolgen: bij nietigheid kan iedereen zich erop beroepen, ook een rechter uit eigen beweging. Bij vernietigbaarheid mag alleen de partij die door de wet wordt beschermd de vernietiging inroepen, bijvoorbeeld bij dwaling of bedrog.
Ook de termijn verschilt. Zo kun je nietigheid (in principe) altijd inroepen, want de overeenkomst was nooit geldig. Vernietiging moet je binnen drie jaar na ontdekking van de grond claimen, anders vervalt dat recht.
Wat is nietig?
Nietig is een overeenkomst die van rechtswege ongeldig is, zonder dat iemand dit hoeft te vorderen. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij strijd met de openbare orde, de goede zeden, of een dwingende wetsbepaling uit het Burgerlijk Wetboek.
Denk aan een arbeidscontract dat discriminatie toestaat, wat een schending is die binnen het arbeidsrecht als nietig geldt. Ook een testament dat niet voldoet aan de wettelijke vormvereisten, of een schijnovereenkomst waarbij partijen nooit echt iets wilden afspreken, is nietig.
Nietig betekent dat een overeenkomst nooit heeft bestaan. Vernietigbaar betekent dat ze bestaat totdat iemand haar actief onderuit haalt.
Wat is vernietigbaar?
Vernietigbaar is een overeenkomst die gewoon geldig is, totdat de benadeelde partij de vernietiging inroept bij de rechter of door een schriftelijke verklaring. Dit speelt vooral bij wilsgebreken, zoals dwaling, bedrog, bedreiging of misbruik van omstandigheden.
Ook een overeenkomst met een minderjarige, gesloten zonder toestemming van de ouders, is vernietigbaar. Hetzelfde geldt voor iemand onder curatele of bewind. De wet beschermt hier specifiek de zwakkere partij bij het sluiten van de overeenkomst.
Voorbeelden uit de praktijk
Een paar concrete situaties maken het verschil tussen nietig en vernietigbaar meteen duidelijk. Hieronder vind je voorbeelden uit de praktijk, waarin je ziet welke overeenkomst automatisch ongeldig is en welke pas na een uitdrukkelijk beroep verdwijnt.
Overeenkomst met een minderjarige
Een 14-jarige koopt online een laptop van duizend euro, zonder dat zijn ouders dit weten. Deze overeenkomst is niet nietig, maar vernietigbaar. De ouders kunnen de koop achteraf ongedaan maken omdat minderjarigen wettelijk beperkt handelingsbekwaam zijn.
Contract met een ongeoorloofd doel
Twee partijen sluiten een contract voor het witwassen van geld via een schijnconstructie. Zo’n overeenkomst is volgens het contractenrecht nietig, want de inhoud is in strijd met de wet en de goede zeden.
Wat nietig is, was nooit geldig; wat vernietigbaar is, blijft geldig totdat het recht wordt ingeroepen.
Dwaling bij de koop van een huis
Een koper ontdekt na de overdracht dat de verkoper bewust verzweeg dat het huis funderingsschade had. Er is sprake van dwaling, dus de koopovereenkomst is vernietigbaar. De koper kan de rechter vragen de koop terug te draaien.
Testament zonder notariële akte
Iemand schrijft een testament op een blaadje papier, zonder tussenkomst van een notaris. Dit testament is nietig, omdat de wet voor een testament een notariële akte verplicht stelt. Zonder die vorm heeft het document geen enkele rechtsgeldigheid.
Is een dwaling nietig of vernietigbaar?
Een dwaling maakt een overeenkomst nooit automatisch nietig. Dwaling is een wilsgebrek, en de wet regelt wilsgebreken via vernietigbaarheid, niet nietigheid. De partij die dwaalde, mag zelf beslissen of ze de overeenkomst in stand laat of vernietigt.
Dat is logisch: dwaling raakt alleen de partij die verkeerd is voorgelicht of een verkeerde voorstelling had. De andere partij mag zich hier niet op beroepen. Alleen de dwalende partij kan binnen de wettelijke termijn vernietiging inroepen.
Heeft nietigheid terugwerkende kracht?
Nietigheid werkt altijd terug tot het begin van de overeenkomst. Juridisch gezien heeft de overeenkomst nooit bestaan, ook al dachten partijen jarenlang dat die geldig was. Alles wat op basis daarvan is gepresteerd, moet in principe worden teruggedraaid.
Bij vernietiging geldt hetzelfde principe, maar dan pas vanaf het moment van inroepen. Zodra de vernietiging is uitgesproken, wordt de overeenkomst geacht nooit te hebben bestaan. Tot dat moment bleef de overeenkomst gewoon rechtsgeldig en afdwingbaar.
Kortom
Het verschil tussen nietig en vernietigbaar draait vooral om wie er actie moet ondernemen. Is de overeenkomst nietig, dan hoef je niets te doen. Is hij vernietigbaar, dan moet je zelf tijdig aan de bel trekken om eronderuit te komen.
